Lumaktaw sa nilalaman
Jisutiz
Limang kabanata

Limang prutas, isa-isang kinilala

Bawat prutas sa pahinang ito ay may sariling kabanata: kung anong sustansya ang karaniwang taglay nito, kung paano ito maisasama sa pagkain, at kung anong paalala ang dapat tandaan. Pumili ng prutas sa listahan o basahin mula umpisa.

  1. 01Papayabitamina C at carotenoids
  2. 02Manggabitamina A at C
  3. 03Sagingpotassium
  4. 04Bayabasbitamina C at fiber
  5. 05Pinyabitamina C at manganese
Fruit stall with ripe mangoes and papayas in front and a row of pineapples hanging above
Mga kabanata

Ang laman ng bawat kahon

Parang mga kahong dumating mula sa probinsya: may tatak sa labas, at may kuwento sa loob. Pangkalahatang kaalaman ang nakasulat dito; maaaring iba ang dami ng sustansya depende sa uri at pagkahinog.

01

Papaya

Mga uri
Sinta, Solo at iba pang lokal na tanim
Panahon
halos buong taon

Ano ang laman

Mayaman ang hinog na papaya sa bitamina C at sa carotenoids na nagbibigay ng kahel na kulay sa laman nito. May folate, potassium at fiber din ito. Malambot at madaling nguyain, kaya madalas itong unang prutas sa almusal.

Paano isama

Hiwain nang pahaba, alisin ang mga buto, at kainin nang malamig mula sa ref. Bagay itong ipares sa kaunting kalamansi. Ang hilaw na papaya naman ay ginagamit sa tinola at sa atchara, bilang gulay.

Paalala: may dagta ang hilaw na papaya na maaaring makairita sa balat ng ilang tao. Kung may allergy ka sa latex, mag-ingat at magtanong sa doktor.

02

Mangga

Mga uri
kalabaw, piko, katchamita (indian)
Panahon
pinakamarami tuwing tag-init

Ano ang laman

Kilala ang mangga sa carotenoids na ginagawang bitamina A ng katawan, at sa bitamina C. May fiber at potassium din ito. Habang humihinog, dumarami ang natural na asukal, kaya mas matamis ang dilaw na kalabaw kaysa sa manibalang.

Paano isama

Sapat na para sa isang merienda ang kalahati ng katamtamang laki ng mangga. Ang manibalang na may bagoong ay may alat na dapat ding bantayan; mas magaan ang hinog na mangga na hiniwa nang pa-cubes at kinakain nang dahan-dahan.

Paalala: ang dagta malapit sa tangkay at sa balat ay nakakairita sa labi ng ilang tao. Hugasan ang mangga at huwag kagatin ang balat kung napapansin mong nangangati ang bibig mo.

03

Saging

Mga uri
lakatan, latundan, saba, señorita
Panahon
buong taon

Ano ang laman

Ang saging ang pinakakilalang pinagmumulan ng potassium sa ating mga palengke. May bitamina B6, kaunting bitamina C at fiber din ito. Ang saba ay mas siksik at karaniwang niluluto; ang lakatan at latundan ay kinakain nang hilaw.

Paano isama

Madaling dalhin sa trabaho o sa biyahe, walang kailangang kutsilyo. Ang nilagang saba ay mas magaan na merienda kaysa sa banana cue o turon na pinirito at binalutan ng asukal.

Paalala: kung may problema ka sa bato o umiinom ng gamot na nakaaapekto sa potassium, itanong muna sa doktor kung gaano karaming saging ang angkop sa iyo.

04

Bayabas

Mga uri
puting laman, rosas na laman
Panahon
dumarami tuwing tag-ulan

Ano ang laman

Isa ang bayabas sa pinakamayamang prutas sa bitamina C, at kinakain ito kasama ang balat, kaya marami rin itong fiber. Ang may rosas na laman ay may lycopene, ang parehong pigment na nagpapapula sa kamatis.

Paano isama

Kainin nang buo kapag manibalang pa at malutong, o hiwain kapag malambot na. Bagay itong sangkap sa sinigang sa bayabas, isang ulam na may asim na galing sa prutas mismo.

Paalala: matigas ang mga buto, kaya mag-ingat kung may pustiso o sensitibong ngipin. Ang sobrang daming bayabas na hilaw ay maaaring magdulot ng kabag sa ilang tao.

05

Pinya

Mga uri
Formosa, Queen at iba pa
Panahon
halos buong taon

Ano ang laman

Mayroong bitamina C at manganese ang pinya, at isang enzyme na tinatawag na bromelain. Ang bromelain ang dahilan kung bakit parang tumutusok sa dila ang sariwang pinya. Pinag-aaralan pa ang papel nito sa katawan, at hindi ito dapat ituring na gamot.

Paano isama

Mas mabuti ang sariwang hiwa kaysa sa pinyang de-lata na nakababad sa syrup. Bagay ito sa pininyahang manok at sa inihaw na isda, bilang bahagi ng ulam at hindi lang bilang panghimagas.

Paalala: kung umiinom ka ng gamot na pampalabnaw ng dugo, itanong sa doktor bago uminom ng mga suplementong may bromelain. Iba ang suplemento sa karaniwang hiwa ng prutas.

Whole pineapples piled at a market, seen from above
Banig ng paghahambing

Magkakatabi sa iisang banig

Hinabi namin ang limang prutas at limang sustansya sa iisang banig. Hindi ito talaan ng eksaktong dami. Pangkalahatang larawan ito, para makita kung aling prutas ang karaniwang malakas sa alin.

  • sagana
  • mayroon
  • kaunti
PrutasBitamina CPotassiumFiberCarotenoidsNatural na asukal
Papayasaganamayroonmayroonsaganamayroon
Manggasaganamayroonmayroonsaganasagana
Sagingkauntisaganamayroonkauntisagana
Bayabassaganamayroonsaganamayroonkaunti
Pinyasaganakauntikauntikauntimayroon

Ang mga marka ay paghahambing lamang sa limang prutas na ito, batay sa pangkalahatang kaalaman sa nutrisyon. Kung may kondisyon kang binabantayan, gaya ng asukal sa dugo o paggana ng bato, isang nutritionist-dietitian ang makapagbibigay ng angkop na dami para sa iyo.

Sa sangkalan

Paghahanda nang walang sayang

Malaking bahagi ng prutas ang napupunta sa basurahan dahil sa maling paghiwa o maling pag-iimbak. Limang sangkalan, limang maikling paraan.

  1. Papaya

    Hatiin nang pahaba, sandukin ang buto gamit ang kutsara, saka balatan ang bawat kalahati. Ang tirang hiwa ay takpan at ilagay sa ref.

  2. Mangga

    Hiwain ang dalawang "pisngi" sa magkabilang gilid ng buto. Gumuhit ng parisukat sa laman, baligtarin ang balat, at kunin ang mga cubes.

  3. Saging

    Ihiwalay sa ibang prutas kung ayaw mong mabilis mahinog ang iba. Ang sobrang hinog ay puwedeng gawing sangkap ng oatmeal sa halip na itapon.

  4. Bayabas

    Hugasang mabuti dahil kinakain ang balat. Putulin ang magkabilang dulo, at hiwain nang apat kung malambot na ang laman.

  5. Pinya

    Putulin ang korona at ang puwitan, ipatayo, at balatan pababa. Alisin ang "mata" sa pamamagitan ng pahilis na hiwa, saka tanggalin ang matigas na gitna kung ayaw mo nito.

Heap of red rambutans showing their soft spiky skins
Hindi kasama sa limang prutas ang rambutan, pero pareho ang tuntunin: hugasan bago buksan ang balat.

Gusto mong malaman kung saan isisingit ang mga ito sa isang araw? Basahin ang Hapag at Araw.

Mga tanong sa tindahan

Mga madalas itanong tungkol sa limang prutas

Puwede bang palitan ng prutas ang gamot na iniinom ko?

Hindi. Bahagi ng pagkain ang prutas, hindi kapalit ng gamot, ng gamutan o ng payo ng doktor. Huwag ihinto o baguhin ang anumang gamot nang hindi kinakausap ang doktor na nagreseta nito.

Paano kung sumakit ang tiyan o mangati ang bibig ko pagkatapos kumain ng prutas?

Itigil muna ang prutas na iyon at obserbahan ang sarili. Ang bahagyang pangangati sa labi mula sa pinya o sa balat ng mangga ay karaniwan at kadalasang nawawala. Kung namamaga ang labi, dila o lalamunan, o nahihirapan kang huminga, tumawag agad sa 911.

Kailan ako dapat magpatingin sa espesyalista?

Kapag may binabantayan kang kondisyon (puso, bato, asukal sa dugo), kapag umiinom ka ng maintenance na gamot at gusto mong baguhin ang pagkain mo, o kapag may pagbabago sa katawan na hindi nawawala. Ang doktor o rehistradong nutritionist-dietitian ang makapagsasabi kung ano ang angkop sa iyo.

Gaano karaming prutas ang makatwiran sa isang araw?

Inilalagay ng gabay na Pinggang Pinoy ng Food and Nutrition Research Institute ang prutas at gulay bilang malaking bahagi ng bawat pangunahing kain. Ang eksaktong dami ay nakadepende sa edad, galaw at kalagayan ng katawan, kaya ang pinakamahusay na sagot ay galing sa isang propesyonal na nakakakilala sa iyo.

Pareho ba ang juice at ang buong prutas?

Hindi lubos. Kadalasang nawawala ang fiber kapag pinipiga ang prutas, at madaling makainom ng maraming asukal nang hindi namamalayan, lalo na sa juice na de-lata o may dagdag na asukal. Mas mainam ang buong prutas, at ang juice ay paminsan-minsan lamang.

Mas mabuti ba ang saba kaysa lakatan?

Magkaiba sila, hindi magkalaban. Mas siksik ang saba at karaniwang niluluto; mas malambot ang lakatan at kinakain nang hilaw. Ang mas mahalaga ay kung paano inihahanda: nilaga o hilaw, sa halip na pinirito at binalutan ng asukal.

Binabantayan ko ang asukal sa dugo ko. Puwede pa ba ang mangga?

Itanong ito sa iyong doktor o dietitian, dahil nakadepende ang sagot sa iyong kalagayan at gamot. Sa pangkalahatan, mas maliit na bahagi, mas hindi gaanong hinog na prutas, at pagkain nito kasama ng ibang pagkain ang madalas na pinag-uusapan sa ganitong mga konsultasyon.

Bago mo isabuhay ang nabasa mo

Ang Jisutiz ay isang proyektong pang-edukasyon tungkol sa mga prutas ng Pilipinas at sa lugar nila sa karaniwang pagkain ng mga lalaking nasa hustong gulang. Ipinapaliwanag dito kung anong mga sustansya ang dala ng papaya, mangga, saging, bayabas at pinya, at kung paano sila mapipili, maihahanda at maisasama sa isang araw. Hindi pumapalit ang mga teksto sa pagsusuri o gamutan ng mga kondisyon ng puso, mga daluyan ng dugo, bato o asukal sa dugo. Iba-iba ang katawan ng bawat tao, kaya walang ipinapangakong partikular na resulta. Kung may nararamdaman kang pagbabago, pananakit o problemang hindi nawawala, kumonsulta sa doktor o sa ibang kwalipikadong propesyonal.